ERNEST KOLIQI ARKITRAU I PROZES SHQIPE

(Me rastin e 80-vjetorit të botimit “Hija e Malëve)

…hija e maleve ra mbi kohen. Zanat flenë në një varrëzë të shndritshme. Ajo e fundit e la një këngë në logun e lisave, që bariu ia mësoi nuses së tij e ajo fëmijëve të së ardhmës, duke pritur derisa lindën këngëtarët hyjnorë, për të zbritur nga mali në fushën e begatë të atdheut, me këngën e zgjimit ndërkrahinore, në respekt të idealit shpirtëror të heronjëve dhe krijuesve të epopesë.

          Si më ra në dorë “Hija e Maleve?!” Disa tezga të gjata me kaseta, libra, bluza me flamrë kombëtar, kryqe dhe uratë, revista nën zhurmen e magnetofonëve ftonin njerëzit pas kërcimeve dhe vallëve, kapur dorë për dorë. Mora një libër të vjetër me një bojë blu fort e çelur. Burri që shiste libra tha:

 “Libri im bën 20 dollarë, ndërsa librin e Koliqit po ta jap falë!!!”

Ernest Koliqi, ish ministër i arsimit të Shqipërisë në kohen e okupaconit italo-gjerman dhe profesor në Universitetin e Palermos, i cili botoi për njëzet vjet revisten “Shejzat” ia kushtonte librin prindërve të vet. Në kopertinen e fundit shkruhej: Botimi i dytë më 1984 nga Shoqëria botuese letrare Livonia- Michigen.

SHOQERI A PARE BOTUES 40 VJET ME PARE

Pas rrjeshtave prezantues të shoqërisë botuese e letrare në Livonia të Michigenit thuhet se libri “Hija e Maleve” bën 10 dollarë dhe mund të porositet tek Xhevdet Hoxha, në adresen 29559 Lamer Lane Livonia MI 48152.

Kjo tregon se komuniteti shqiptar në Detroit, në vitet ’70 të shekullit të kaluar, i vogël në numër, ka patur një shtëpi botuese, që deri tani të pakten për mua ka qënë e panjohur. Fakti që kjo shtëpi botuese ka promovuar librat me më vlerë të kulturës shqiptare, shpreh jo vetëm vizionin e themeluesit të saj, por edhe vendos gurthemelin, duke i vënë humbjës dhe asimilimit një digë të madhe. Drejtuesi i kësaj shtëpie botuese ka qënë Xhevdet Hoxha.  Për të mësuar më shumë rreth tij pyeta një ditë aktivistin e diasporës Julian Çefa: “Xhevdeti është nga Kopliku dhe ka mbaruar shkollën në Shqipëri për mësues. Ka punuar pak kohë si mësimdhënës në Mirditë bashkë me villain tim z. Çezar Çefa. Me pas Xhevdeti ka emigruar në Amerikë dhe ka punuar për rreth 15 vjet si redaktor në “Zërin e Amerikës.”

Në shënimin përcjellës që botuesi Hoxha i bën librit me 12 novela të Ernest Koliqit ai shkruan:

“Po dalim para lexuesve me numërin e dytë të bibliotekës letrare, një përmbledhje novelash, botuar për herë të parë në Zarë në vitin 1929. Autori i këtyre novelave nuk ka nevojë për paraqitje. Nëpërmjet shkrimeve të shumta, romane e novela, tregime e poezi dhe përshkrime e artikuj të ndryshëm, gjithashtu punës së madhe të zhvillimit të arsimit kombëtar, si drejtues e punëtor shkencor, Prof. Ernest Koliqi është i mirënjoftun para shqiptarëve, që merren me kulturë. Lexuesi i moshës së re, ndoshta as e ka lexuar titullin e këtij libri. Për këtë arsye kishte me u nevojit, por po kufizohemi me citimin e letrës së një miku, i cili ndër të tjera shkruan:

“Kur isha student në shkollën e mesme në Tiranë në vitin 1935 e lexova këtë libër në bibliotekën kombëtare. Më pelqeu jashtëzakonisht, sidomos për gjuhën e bukur dhe përshkrimin e shumë traditave shqiptare. U mundova me e gjet një kopje që ta kisha në bibliotekën personale, por që e pamundur. Atëherë mora një makinë shkrimi dhe e kopjova të gjithë librin.

Për me plotsue dëshiren e mikut dhe të lexuesve ne vendosem me e riprodhue.”

 Ramë në kontakt-shton botuesi, me mikun tonë Dr. Petro Vuçanin, i cili pati vullnetin me e fotokopjue dhe me na dërgue tekstin e plotë të këtyre novelave. Dr. Vuçanit i jemi shumë mirënjohes për këtë punë të madhe.

Sa i mahnitshëm është repekti mes Xhevat Hoxhës, Dr. Vuçanit dhe veprës së Koliqit!

 Historia nuk fillon kur erdhe ti me koven e ndryshkur pa qumësh!

Ajo ka nisur që herët, madje kur erdhi mërgimtari i parë, e Xhevat Hoxha është një gur piramide që bën dritë në rrugët tona të ikjës. Me këtë mendim i rilexova novelat e Prof. Koliqit, këtij arkitrau të prozës dhe letersisë shqipe.

A DO TE KTHEHET ZANA E FUNDIT?!

Gjithë bota mitologjike shqiptare ka qenë mbushur me zana, saqë çdo mal apo breg deti kishin çerdhen e zanave të veta. Sot ruhen ende vende që quhen me emrin e tyre. Kur nisnin betejat mbi armikun shkelës, trimat e merrnin në sy rrezikun e gjunjët nuk i lëshonin nga shkulmi i hovit që u jepte zana. Në ditët e ngadhnjimit, zanat mjekonin plagët e heronjëve me sytë e ngrohtë të diellit dhe ujët e kripur të detit. Ato merrnin dhe u konin qumësht prej deleve të tyre poeteve që ti këndonin triumfit të lirisë. Një ditë ato, kur i duheshin më shumë popullit shqiptar u zhduken, po këngëtarja më e mirë mbeti gjallë. Ajo i mbështolli trupat e adhurueshëm të Pajtorëve e rudinave në tisa të tejdukshëm në një shpellë kristali. Po si ndodhi kjo mungëtirë trishtimi?!

Autori nëpërmjet përsonazhit të Rushitit, i cili u tregon kushurirave përrallën, shpaloset analiza e botëkuptimit të shqiptarit. Koliqi godet me penen e tij të stërvitur në virtyte e në karaktere, një strofull ku hyjnë e dalin korbat që sqepojnë lirinë.

“… Shqiptarët nisen me e harrue lumninë e etërve fatosa. Iu dual kujtimit atdheu. Mendimet dhe dëshirat e tyre u kufizuan ndër caqe të bajrakut. Trimërinë e trashëguar filluan ta përdorin për vrasjen e shoku-shokut. Për Shqipërinë e Mbretit të Madh Skenderbe, asnjëri s’kishte për ta pikë malli në zemër. Thonë se në atë këngë dëgjohej zhurma e përkujdesjës së djepave e fjalët e nanës Nina-Nana, që u ndjellnin gjumin e ëmbël fatosave të ardhshëm të lirisë. Thonë se në ato këngë dëgjohej gurgullima e krojëve me një krismë armësh, brohori dasmash, në ballë krushqit e malit. Po po, thonë së dëgjohej kënga e këmbanave të faltorëve. Dhe kënga e tyre poshoi, s’u dëgjua më…”

A ka humbur kënga e zanës së fundit?! Jo, jo nuk ka humbur. Eshtë fshehur në këngët e vallët tona. Po që tani janë kthyer në skllave të shtypura e të papërfillura. Shkrimtari nuk e bjerr shpresën nga buzët e njoma të zanave, që flenë ndër vorre të kristalata, duke pritur ditën e agimit të madh.

“…flenë ëndërrojnë lumninë e ardhshme të kombit tonë e, krojet e gëzimit kanë për të çelë në çdo kënd të Shqipërisë. Lulet tona që mbulojnë vorre dëshmoresh, kanë për tu gërshetuar me kurora kremtimesh”

Kush do ti ngjallë zanat?! Në fund të novelës “Zana e Fundme” fjala përbyllëse është: “Në fund Reshiti pëshperiti sikur ti jepte përgjigje mendimeve të thella “- kush e di !”

Lek Dukagjini ishte thirrur në darkën e Kastriotit në Krujë për fitoren ndaj turkut. Leka përcillet me 50 luftëtarë 20 krenë e 30 gra, mes tyre edhe Lula, vajza me e bukur e Dukagjinit. Heroi kombëtar thirri kërcimtarët dhe me të mirës do ti njepte një çmim. Kur pa se çmimin po e fitonte një turkeshë del në skenë zana e Dukagjinit, duke kujtur të gjithë se ishte Lula. Dhe Koliqi e mbyll novelen ”Kërcimtarja e Dukagjinit” me shprehjën: “Zanat bëjnë shpesh kësi lojnash…!”

NDJESIA E SHPAGIMIT DHE E BESES

Që para 80 vitesh Koliqi me shpirtin e tij të ndjeshëm, të veshur me kulturë e dije konstaton tek shqiptari një ves dhe një virtyt. I pari është shpagimi “ shqiptari a dreq nuk e harron fyerjen”. Prirja e gjakmarrjës duhet të çrrënjoset prej njomësisë së dlirë të fëmijëve, sepse po dëmton kombin e po shfaros fiset malësore. Duhet që në vogli t’ua mbushim mëndjen e t’ua shkulim nga zemra se është një turp e barbarizem. Për me tregue prabesitë tona të huajt e paraqesin gjakmarrjen si provë kryesore.

Sa fëmijë ka sot në Veri të ngujuar që nuk e shohin dritën e librit?!

 Asnjë nuk ndalet në strategjinë e qëllimtë për ta mbajtur këtë vatër plagë të rrjedhë gjak, për ta paraqitur veriorin, malësorin të padobishem dhe të pagdhendur në integimin e strukturave të larta të pushtetit. Justifikimi për të mos investuar në Veri ka bazë të vjetër, shumë të vjetër…

          Ndërsa virtyti i shqiptarit është ndjësia e e besës. Tek novela “Gjaku” mësuesi është përsonazhi i dy botëve të skajshme që luftojnë, kacafyten me thonjë e me plumb, përgjaken derisa e shkrijnë njëra-tjetren. Doda, një malësor që fati i veçantë e kishte shpëtuar nga jeta e pagdhëndur e maleve duke e ndjerë vetën të lumtur se ishte shkolluar në universitetet perëndimore, jepte mësim në gjimnazin e qytetit dhe që fejuar me një vajzë që kishte vetëm nanën. Gjaku i tij i trashëguar prej etërve luftëtar pa gëzuar kurrë një çast paqeje gjatë qindra vitësh të turbullta, kishte një rrjedhë qetësie, plot hove të kërcyeshme për të bërë diçka për Shqipërinë, sepse për ta realizuar nuk mjafton të kryesh detyren. Endërrat që i thureshin mësuesit malësor, të ramë në qytet, i diskutonte me të fejuaren. Po atë e hante droja dhe një ditë i drejtohet më ëmbëlsi Nushës së tij të dashur, e cila ia shtonte dashurinë për të bërë punë të dobishme për prosperitetin kulturor të kombit

.         “…nuk jam kundra kulturës oksidentale. As një fije, po jam kundra disa parimeve të saj që na i pranojmë pa kontroll që me duket se ligështojnë cilësitë origjinale të rraces shqiptare!”

Sa origjinale kjo thënjë!. Mu kujtua vendi im spo ishte plasaritur kalaja e vjetër e diktaturës dhe thirrjet “E duam Shqipërinë si Europa!” buçisnin pa bukë bulevardëve të qytetëve dhe televizioni jepte në ora tetë të darkës filma perëndimor me seks pa çarçaf!

Si era e fortë e dimrit të acartë që i përkul degët e pemëve deri në buzët e dheut dhe trungu i mbledh enërgjitë e palcës së vet me qëndrue pa u thyer, ashtu edhe mësuesit Dodë, ekzaltimet drejt aplikimit të jetës perëndimore në sofren e vobeksisë të lëgjëndës së misrit të mykur, i shkaton një sforcim dhe kraharori i mbushet me bulëza të ftohta.

“…a bajmë mirë na që ushqejmë ato kalamaj me ide të marruna pa shqyrtim nga oksidenti, po due më thanë, a duhet tu japim mësim si fëmijë Europe?!

…Eshtë hera e parë pas qindra vjet që gjaku i tyre po ndeshet me kulturë, apo këto njohuri kanë më veshë me një lluster sipërfaqësore me një lëvozhgë të ligësht që bie me të paren herë. Po unë dua me shkrue nje libër për ta!                    

Koliqi, ky mjeshtër i përsosur i dramacitetit dhe i përballjes së heronjëve të vet në mënyrë organike dhe të besueshme e ve shpirtin e kulluar dhe të kulturuar te Dodës me turfullimin që sillte hija e gjatë e maleve mbi trarët e zjarrit, të nxirë nga tymi dhe ngujimet. Një lajm mortor vjen nga malësia kur ai po korigjonte hartimet e nxënësve. I kishin vrarë vëllanë Zeken në fshat. Qëndroi atje pesë ditë i mbërthyer në vajin e mallëngjimit dhe shpresës, se shteti do të vendoste drejtësi.

Dikush zbret në Shkodër që bashkë me lajmin e zi, i jep këshillën e gjakmarrjës “parja e bardhë për ditë të zezë”. “Pasha bukën yt atë me ka çue…!” “Po unë jam mësues si mundëm me vra?!”

Shpirti i Dodës mbështetej e ushqehej nga parime të buta, të ëmbëla, të mëshirës njerëzore e ai travlohet rëndë. Mundohet ta gjëjë këtë ngushllim tek e fejuara, por e ëma e saj e therret në bazë të zakonit për shapgim. Plehut shekullor mbledhur nga terri në shtyllën e karakerit të fisit, mësuesi Dodë kërkonte ti bënte qëndresë me shtegun e shkëlqyeshëm të njohurive shkencore dhe me krojet e dijeve që e kishin armatos me progrese të avancuara. Tani trupi i tij qëndronte pezull mbi një humbnerë të frikshme. Kur ai mëndonte ti jepse zgjidhje ligji, të gjithë i fërshellenin në vesh me gjuhën e qotëlargut për të marrë gjakun.

Sapo kishte rënë zillja e orës së parë dhe dikush e therret se gjakësi është në pazar. Dy tre plumba dhe gjakësi i vëllaut shtrihet përdhe si një lis i prerë me sopatë. Të gjithë i thonë të largohet diku jashtë shtetit, por ai qëndron aty dërisa xhandari i vë prangat. E ai me tregue para gjyqit se fajtorët me të mëdhënj janë autoritete qeveritare.

          Po sa drama gjaku shkruhen në korriz të shqiptarit?! Dhe fati fatal e ka mullkuar me gjak erën e ndryshimeve. Një forcë ia rrëmben vullnetin njerëzve të mirë të shtyrë me kondak pushke dhe gjuhë kërcenimi.

          Dhe Koliqi derdh në kupën e uratës që leshon muzgje mbi dritarët e shpirtërave të virgjër.

          “…ai që kalon ndër popull duke hedhur farën e një jetë me të mirë, ai që ndriçon me një dritë me të bukur tokën që na ushqen, ai që bën të ngadhnjejë agimet në muzgun e pacaktuar të shpirtrave, shkurt kush i difton popullit një udhë qytetarie të vërtetë, ai është i dënjë me qenë i nderuar si gjysmë perëndie”

KOLIQI KULTURA DHE MERGATA

Me ato që me ka rënë rasti të lexoi, them se Koliqi është një vizionar, që në piktakimin e kohëve vetëm sa merr një shkëlqim të ri dhe padyshim themelues i talentuar i prozes shqipe gjatë shekullit të kaluar. Ai i përket gjerdanit të atyre shkrimtarëve që e ka pasqyruar mozaikun e kulturës dhe të shkrimit shqip me gajtane të veçantë dhe të dukshëm në ngjyra. Koliqi nëpërmjet prurjeve të tij vë në tangallin e zjarrit realitetin e hidhur të druve të lagura.

Në shkrimin “Tradita dhe Kultura” ai shprehet: “Koha e kapërcimit prej një epoke në tjetrën, e cila shkatoi përleshje të frikshme mes dy botëve në kundërshtim, një botë që pretendonte që ndër ne kishte ngjyra heroiko-patrialkale e një botë mëndimësh të hovshme që synonte me vrull të saj me shqymbë çdo lloj kalese para se me përteri mbi baza të reja jetën e njerëzimit, çka ishte për meritë të virtytit të etërve e të gjyshërve u qujt papritmas e mbetë dhe faj për brezat e ardhshëm!”

Koliqi me këtë stigmatizon marramëndjen e komunizmit për tu bërë ideologji sunduese në emër te së resë, por shkrimtari nuk ia zë emrin në gojë.

Shikoni sa jetë ka konstatimi i Koliqit për mërgaten kur shprehet:

“Sot programi politik i njanit apo tjetrit tubim partiak, vret të tanë ndjësitë më të ëmbëla që mbinin në zemër të shqiptarit. Tue e përdor emrin e atdheut, punojnë për shkatrrimin e bashkimit kombëtar…As individat as grupimet në Dhe të huaj nuk mund të fitojnë pozita të vazhdueshme në fushë të politikës. Kërcen dikushi për një kohë sipër të tjerëve, mandej bjen. Pozitat politike fitohen në atdhe. Ata që duan më lanë mbas vetës një kujtim të mirë dhe me vleftësue ngashërimet e mërgimit nuk duhet të bien mbas ethëve të një veprimarie të zbrazët, a thue së nesër do të hypin mbi kolltuqe sundimi, por duhet ti kushtojnë mundin e orvajtjës me pregatitë në botën e lirë shelbimin shpitnor të breznive.”

Me tej Koliqi shton pytjen në realitetin e kohës, që nuk ka ndryshuar as sot në diasporë.

“Kultura çel horizonte para nesh e na shënon udhën me krye detyrat tona si njerëz e si qytetarë. Si asht puna atëherë që na të dalë prej universitetëve ma të përmendura të botës, nuk dimë sot të bashkohemi për të mirën e atdheut, që të parët tonë pa dhe me pak shkollë, veç me normat e traditës arrijshin me u lidh me besë shqiptare e me krye detyrat ndaj nanës Shqipëri?! Kurrë një lidhje vepruese nuk vepron nga pregatitja jonë ditunore!

Paisja me kukturë e lartëson instiktin e ndërgjegjës kombëtare të njeriut dhe ia bën shpirtin e butë, si vala që fle nen shallin e diellit. A përshkohen veprimtaritë në diasporë nga inspirim i koshiencës, apo dridhen nën fërkime duarsh për të nxjerrë fitime?! Pse presa e damkës së deformimit bie mbi traditën tone?!. Kjo traditë që dalëngadalë po vjen duke u shuar, si llava e vullkanit që len pas një shkrumb që nga breznitë do të shikohet si një hedhurinë. Tani kultura shqiptare që dallohej prej gjakut e gjuhës nga kombet e kombësitë e tjera është sot kërthizjashtë dhe jo besnike e cilësive të mistershme të zanafillës se vet. Ka mbetur edhe pak kohë për të mënduar…

.

                   zefpergega434@hotmail.com