Sun, December 21, 2014

Preke Cali: Nderi i Kombit

Sa per dieni — Me poshte eshte nje fjalim i shkurter qe autori(Frank Shkreli) mbajti mbreme ne New York, ne nje darke perkujtimore per nder te Preke Calit, ne te cilen moren pjese rreth 600 veta.Ne ditet ne vazhdim do te publikojme fjale te tjera pershendetese,video dhe fotografi.

Fjale pershendetese ne darken perkujtimore kushtuar Preke Calit

Nga Frank Shkreli

Mirembrema — Deshiroj qe me se pari te falenderoj “Fondacionin Preke Cali” dhe t’i pergezoj antaret  per organizimin e kesaj darke perkujtimore ne nder te veprimtarise patriotike te Prek Calit, nje burr me cilesi te rralla, i cili eshte quajtur si Prijsi i Popullit, “Piramida e kufirit shqiptar” dhe Kreshniku i Vermoshit.  Paci faqen bardhe.

Sonte —

— Perkujtojme Preke Calin, nje burr malesor, megjithese pa asnje dite shkolle, emeri i tij u be i njohur ne kryeqendrat e politikes evropiane te kohes qe jetonte.

–Perkujtojme Preke Calin, i cili kundershtoi synimet e armiqeve te kombit tone si edhe vendimet  e padrejta te kancelarive te Evropes, ne dem te Shqiperise dhe te trojeve te kombit shqiptar.

–Perkujtojme Preke Calin, mbrojtesin e kufijve te vendit dhe te teresise tokesore te Shqiperise nga synimet grabitqare te shovinisteve sllave.

— Perkujtojme Preke Calin prej Kelmendit, bartes i traditave dhe virtyteve me te shenjta te malesorit e te shqiptarit: te atdhedashurise, nderit e burrenise, sy-patrembur ndaj armikut, te mik-pritjes e bujarise.

Kejo darke ka nje rendesi historike, politike dhe atdhetare, pasi kujtojme Preke Calin, i cili gjithe jeten ia kushtoi mbrojtjes se integritetit tokesor te Shqiperise, lirise dhe demokracise, dhe i cili dha edhe jeten duke kunderstuar vendosjen e komunizmit ne Shqiperi. Vrasja e patrioteve shqiptare si Preke Cali duhet te shqetesoje ndergjegjen e cdo shqiptari, edhe sot 20-vjete pas renjes se komunizmit.  Prandaj, nuk duhet te harrojme, por te —

–Perkujtojme Preke Calin, atdhetarin dhe anti-komunistin i cili para se te pushkatohej nga regjimi komunist, pyetjes se Mehmet Shehut se pse nuk behej me ta, se ashtu do ta mbyllte historine e tij me shkronja ari, Preke Cali iu pergjigj:  Zoteni, faji bie mbi ju, se ju u bate aleate me anmikun tone shekullor,  Serbine.

–Perkujtojme Preke Calin, per bindjen e tij se komunizmi ishte gjeja me e keqe qe po i kercenohej Shqiperise dhe i cili me burrat me te njohur te Kelmendit i beri nje qendrese te ashper ketij sistemi te huaj qe iu imponua shqiptareve.

–Perkujtojme Preke Calin, i cili para se t’i rrexohej trupi i tij vigan nga plumbat e mitralozit te komunisteve te Enver Hoxhes, bertiti me zerin e fuqishem te malesorit : “Rrnoft Shqipenia, Rrnoft populli shqiptar. Heret ose vone, Shqipenia do te fitoje”.

–Perkujtojme pra sonte Preke Calin –si simbol i gjakut te derdhur — ne shenje nderimi e respekti edhe per bashkluftetaret e tije, shume prej te cileve u pushkatuan gjithashtu, si edhe per mijera martire nacionaliste anti-komuniste ane e mbane trojeve tona shqiptare ne Ballkan.

Prandaj, te nderuar miqe —

–Le te bashkohemi sonte ne perkujtimin e ketij burri te madh, dhe pas 20-vjet te te rreximit te komunizmit, te shpresojme qe me ne fund  — te peshohet mire dhe me te drejte e verteta historike — dhe vetem asaj ti jepet arsyeja.  Eshte detyre e te gjitheve, por sidomos e institucioneve te Shqiperise qe herojve si Preke Calit t’ua kethejme lavdine, nderin dhe vendin qe u takon patrioteve si ai, ne historine e kombit.

Sepse duke kujtuar burrat si Preke Cali, ne perserisim premtimin  e vazhdimit te atdhedashurise se vertete dhe punes ne favor te ceshtjes kombetare — dhe ne te njejten kohe pershpejtojme ndarjen nga trashigimia e regjimit diktatorial komunist, qe pushkatoi patriote si Preke Calin dhe qe neperkembi dinjitetin dhe vlerat tona te lashta kombetare.

I perjeteshem qofte  kujtimi i Preke Calit.  Nder e lavdi vepres dhe qendreses se tij ne shekuj.

Ju falemnderit,

Frank Shkreli

S’ia luen kush kufijt Preke Calit !

Bash ku rrine shqipet e malit
Ka pas ken kulla e Preke Calit
Ka pas ken nji kulle e bardhe
S’thone kot malet dere e pare
Dere kreshniksh ku knohet lahuta
Hije i ka pas sofra dhe pushka

Mhyri i gishtit o prej trimnive
I pat shtat vulat e kralnive
Kur Kongresi o i Berlinit
Ne na i dau o foshnjet prej gjinit
Trupin tone o e ndau me mur
Qysh se na ndau o shqipen flamur
Njaj Preke Cali u del perballe
Nuk t’i lshoj keto bjeshke per te gjalle
Ky Kelmend kreu i Malesise
Kurr nuk ndahet prej Shqipnise
Za po i lshueka o mali malit
Çilja i here shtegun Preke Calit
Paskan ardhe krajlat e vjeter
Duen me vu nji kufi tjeter
Shtyjne ,me pllam shtyjne me percike
Duen me e çeu ne Veleçike
Krahun shqipes o mos m’ja ngré
Flak do te marrin te tane ky dhé
Gjeth e bar per jete le te thahet
Gjalle pa dek Shqipnia s’ndahet!
Ka nxane ven mali me pyje
Ka nxane ven qielli me yje
N’bjeshkt e nalta kane zane ven gurrat
Po nigiojne se ç’po thone burrat
Za po i lshueka o mali malit
O s’ia luen kush o kufijt Preke Calit!

(Marre nga www.plaveguci.com)

————————————————-
Prek Cali-Pllaka perkujtimore Më 25 mars 1945, rreth orës 5 të mëngjesit, burri i Kelmendit Prenkë Cali, i lidhur bërryl në bërryl me brezat e belit të Malësisë, dhe me duart mbrapa të mbërthyer ndër vargoj në drunj, u ndodh para brigadës së pushkatimit në Zall të Kirit. Ai nuk u tremb nga vdekja e nuk pranoi që të kthehej me shpinë nga pushka, por me zë të fortë briti. Ai u dha zemër djemve të rinj, që po jepnin jetën për te e për Liri. Me gjoks përpara, ky vigan i pamposhtur, u tregoi komunistëve se si vdes shqiptari.
Ndoshta kjo nuk do të dihej kurrë, por për fat aty është ndodhur prifti Don Tomë Laca, i cili, u ka bërë shartet (sakramentet) e fundit mbas pushkatimit.
Mbas këtij akti nga komunistët (që kryenin masakrime me pushkatime), nuk u dhanë më asnjë kufomë e të vrarëve dhe as nuk lejuan më që të shkoj prifti aty, për t’i bërë shartet e fundit….
Atë ditë dhimbjeje, shumë qytetarë shkodranë i kishin mbështetur mbas murit të vorreze, ku, binin në sy trimat malësorë me çakçirë. Prenkë Cali, ishte i copëtuar në fytyrë nga breshërija e mitralozave. Ai ishte me kësulë në njërin sy dhe me cigare në gojë. Edhe pse të vdekur, komunistët gjakatarë, nuk ngopeshin me veprën e tyre të poshtër e trathtare.
Po atë ditë, më 25 mars të vitit 1945, hafijet kasnecë komunistë, në muret e qytetit të Shkodrës ngjitën afishe të mëdha, të cilat, kishin titullin: “Pushkatohen kriminelat e Luftës dhe Armiqtë e Popullit”, ku, më mbas vijojnë emrat:

1. Prenk Cali
2. Dom Ndre Zadeja
3. Luigj Gjeto Kastrati
4. Ndok Nik Bardhoku
5. Ndrek Loka
6. Arif Selim Hyseni
7. Ded Lulash Smajli
8. Gjok Nikaj
9. Dul Bajrami
10. Mark Luc Gjoni
11. Tom Lek Daka
12. Maliq Bajrami
13. Gjok Nikoll Voci
14. Pjetër Ded Gjedashi.

Nga gazetari Klajd Kapinova (klajdkapinova@yahoo.com)

Preke Cali

Nga Wikipedia, Enciklopedia e Lirë

Në afërsi të Lezhës dhe jo larg Shkodrës, në Malin e Jushit (Rranzat e Bushatit) në një shtëpi të thjeshte malësore më 29 korrik të vitit 1878 babait Pjeter e nënës kreshnike Rudës, u lindi fëmija i parë e familjari bujar, piramida e kufirit shqiptar, krenarie e Kelmendit dhe e Malësisë së Madhe, atdhetari i zjarrte, Martiri i Demokracisë : Prek Pjetri (Cali) Hasanaj.[1]

Familja e re Cali (Hasanaj – Selmanaj), kishin pasur një vajze e tre djem. I pari ishte Preka, Toma, qe nuk e pati jetën e gjatë, mbasi si fëmije u mbyt tek po lahej ne ujerat e ëmbla të lumit fushor Buna. Nje tjetër fatkeqësi, rendon familjen Cali, moshën 21 e vjeçare, djali i trete, me arme zjarri aksidentalisht humbet jetën. Motra e vetme e Prekës, Lula, u martua, kur u rrit në Rapsh te Hotit me Syn (Gjelosh) Mashin.

Preke Cali, si fis i parë vojvodë në Selce nga 12 lagjet e këtij vendi, duke pasur edhe kryet e vendit në Kelmend. Bjeshkët e këtij fisi, duke qenë e kufizuar me Kuein (treve ilire) sot si pjese e Malit te Zi, përherë u takonte barra me e rende ne mbrojtje te tokave te të pareve. Kësisoj, të paret e fisit, sikurse ishin edhe trimat e anashkaluar në histori, si : Memi i Smajlit, Turk Isufi, Ujk Isufi, axha (ungji) i Preke Calit Uce Turku (vojvode i Selces), Dede Shabani, Dul Doshi dhe djali i tij i pashëm Kir Duli, Nike Turku, Gjoke Nike Selmani, Marash Mark Selmani, etj., të cilët, gjithnjë janë përleshur flakë për flakë me synimet shoviniste te kueasve malazias. Ata me përkrahjen e Perandorisë Ruse, kërkonin të gllabëronin tokat arbërore si Vermoshin, Vuklin e Nikçin, sebashku me bjeshket e tyre te përmendura.

Preka nga shtati ishte shume i gjate e i pashem. Ata qe e kane njohur nga afer thone, se kishte shpatulla shume te gjera, kraharor te zhvilluar, trup vigan plo energji, fisnik ne shpirt, i matur ne fjale dhe veprime, gojetar i pashoq, ne kuvende e oda burrash. Pushken e kishte nje shok te pandare, qe nuk e hiqte asnjehere nga dora. I pelqente te vishej me rrobat tradicionale te malesorit eakshire, xhamadan, jelek dhe kapic te bardhe mbi floke, alltine turke dhjetshe te veshur me argjend ne brez dhe nje grumbull vargjesh te argjente varur.

Tek Preka, mbi te gjitha spikaten virtytet pozitive tradicionale te malesoreve, te cilat i reflektoi ne marredheniet e perditshme mes miqve e shokeve. Deri ne moshen 30 evjeeare asnjehere nuk synonte te dilte perpara vojvodeve dhe as krereve te tjere, qe ishin me te moshuar se ai. Kjo eshte nje edukate e vlere fisnike e malesoreve tane, e transmetuar brez pas brezi ne oda e kuvende burrash.

Ishte zemerbute dhe i afer per miq e dashmire te vet dhe te atdheut. Luan i vertete ne fushen e betejes. Gjithmone i pari, aty ku ishte fronti me i veshtire, aty ku derdhej gjaku i flamurit e trojeve te shenjta te atdheut.

Studiuesi dhe bashkeluftetari Marash Mali, kujton: eUce Turku, bisedonte shume heresh ne veeanti me Preken. Ai kishte krijuar pershtypjen se ai kishte shume cilesi, pothuaj te rralla, qe e naltesonin dhe nderonin personin e tij ne te ardhmen, sidomos per eashtjet patriotike, por asnjihere nuk ia thonte keto.e

Ai ishte i martuar dy here, me gruan e pare Dranden jetoj shume pak, sepse ajo vdiq e re, nga semdja me e perhapur e kohes ne Malesi, qe ishte tuberkolozi, duke i lene nje vajze te vetme Agen ne moshen 4 vjee. Kurse nga martesa e dyte me Pashe Preken, nuk pati femije. Sikurse dihet Pashka, vinte nga dera e patriotit e luftetarit te shquar Gjeke Selces. Pas pushkatimit te kryetrimit kelmendas, u detyrua te braktise kullen ne Vermosh, te cilen e pervetesoi pa te drejte regjimi, per nevoja te veta ushtarake. Pashka, mundi te gjente strehim ne shtepine e malesorit Dak Lucit, gruaja e te cilit Gjystja, ishte mbesa e Preke Calit, ku, qendroj per shume vite deri sa mbylli syte ne fund te viteve e60. Ne Konferencen e Londres te vitit 1913, Fuqite e Medha te Europes, vendosen arbitrarisht kufijte mes pjeses veriore te Shqiperise e shteteve kufitare: Mali i Zi (Malesia) e Serbise (Dardania).

Marash Mali, sot i moshuar me banim ne Florida (USA), serisht kujton vendosmerine e Prekes per eeshtjen e kufijve, duke iu dretjuar Komisionit, qe kishte dale ne terren e po verifikonte kufijte: eeShtetet e Medha dhe ambasadoret e tyne, Komisioni Qendror i Kufijve edhe deri Gjykata e Hages, Native American i ka njofte si toka shqiptare. Ju si amanetqare te Misionit, qe keni marre persiper jeni tue e shperdorue. Ato zhgarravina ne harte nuk i njofim. Me ne, nuk ka mujte me luejte as ushtria e Sulltanit turk. Keto troje i kemi lare me gjak, gjate gjithe shekujve, kundra atyne qe deshten te Native American i marrin. Edhe sot luftaret e Kelmendit, jane gadi te vdesin per trojet e veta, ashtu si dikur te paret e tyne. Prandaj ndigjoni fjalet qe po ju them: Mos kerkoni te luani me kufijte tane, qe jane aprovue se eshte toke shqiptare, perndrysheeMendohuni mire se ate maje nuk e kaloni lehte !

Njeni nga te Komisionit tha: – eZotni Cali, per pak easte Komisioni don me bisedue mes vedi.e Ata u larguan ne nji ane dhe nuk qendruan shume. Meqenese i kuptuan intrigat e perfaqesuesve jugosllave, vendimin e moren shpejt. Kur u kthyen njeni prej delegateve iu drejtue Prekes, duke i folur: – eZotni Cali, Komisioni, vendosi qe ju bashke me shoket qe ju shoqerojne tei prini Komisionit, duke e shkel terrirorin tuej qe keni pas me fiqnjet.e Mjerisht Brada e Vezirit mbeti jashte kufijve, se ishte teper ne thellesi te territorit jugosllav. Ajo ishte prone e shkrelasit Gjon Nik Sykut, njeni nga familjet e njohuna shkrelase me banim ne Breg te Mates. Ai edo vere dilte ne ate bjeshke me kopene e madhe te bagetive, me autorizim te autoriteteve malazeze.e

Emri me vepren e tij mbushur me atdhedashuni, u be simbol qendrese, per malesoret, qe e mbeshteten, mbasi e deshten me gjithe zemer. Popullariteti i Preke Calit, ishte i padiskutueshem. Ja disa pasazhe pershkrimi, te kryetrimit azgan: eBile, ai qe i vetmi malesor, qe u be i njohur deri ne selite e krajlive europiane. Ndue Gjon Smajli, nje plak shume i vjeter kelmendas, i cili ne vitet shtatedhjete ishte akoma i gjalle, kishte qene njeriu me i afert i Preke Calit ne veprimtarine e tij per eeshtjen e kufijve veriore. Ai me pati folur edhe per nje dokument identiteti te Preke Calit, te firmosur dhe vulosur nga shtate krajla. Sipas ketij dokumenti, Preke Cali konsiderohej njeriu i paprekshem nga shtate krajlite. Nje lloj imuniteti i veeante, qe zor ta kete pasur ndonje shqiptar tjeter. Mbase ishte pikerisht ky imunitet, tek i cili besonte Preke Cali, qe e shtyu te dorezohej i gjalle, pas deshtimit te Kryengritjes se Kelmendit.e (Spathari, f. 93).

E Preka, leshoi kushtrimin nder malesore, se egjalle a vdekune tokat shqiptare si amanet brezash, do tei ruaj permes tytes se ngrohte te pushkes. Malesia ne mote, ka mbrojtur trojet me dinjitet e krenari nacionale. eVendasit nder shekuj, kane shkruar historine me gjak arberor, me nje betim solem te quajtur etabee, qe do te thote beselidhje e qendrueshme, me moton: eBesa e Zotit, eshte besa e burrave, per Nder – Atdhe – Bese e Fee. eLidhja e Shkodrese, e organizuar mes maleve me 13 maj 1944, erdhi si imperativ i kohes, kunderpesh e eerdheve me gretha te frontit komunist, qe ishin krijuar (si kerpudhat pas shiut), per te ardhur ne pushtet me krime e mashtrime ideologjike. E gjithe programi konkret nga fraza e pare dhe deri tek e fundit, pershkruante vendosmerine luftes deri ne fund ndaj komunizmit si terror i zi, nami i se ciles kishte marre dhen si epidemi, e po synonte te trokiste drejt Veriut te Shqiperise.

Pjeter Smajlaj, sjelle nga kujtesa episode, qe i ka rrefyer babai Kole Pjeter Smajlaj me miq, qe kane bujtur shpesh ne familjen e tyre bujare. Preka, gjithnje ka qene i veshur me kostumin popullor tradicional te Kelmendit, me ornamentet e qendisura me kujdes nga vendasit. Ai, asnjehere nuk e ndante nga brezi koburen e argjente, qe ia kishte dhuruar Mbreti Ahmet Zogu I. E pinte shume duhanin e forte te Sheldise me eibuk. Mendimi i tij visar, perparimtar e i guximshem, dallohet per mprehtesi e logjik te shendosh ne bashkbisedimet me te huajt e bashkatdhetaret e edo krahine te Shqiperise.

Ai me Malesi, ka zbatuar me ndergjegje normat ligjore kanunore, qe buronin mirefilli nga eKanuni i Lek Dukagjinite. Kanuni, mori emrin e Lekes si Princ i Veriut te Shqiperise. Ai ishte mik i Gjergj Kastriotit, rival dhe zot i zonave te kufizuara me Kryetrimin e Krujes, qe pas vdekjes se Gjergjit, per 10 vjet (1467 e 1477), rifilloj luften kunder ushtrise se Perandorise turke. Ky ligj (Kanun), eshte nje kompleks parimesh, ligjesh, normash, zakonesh, me te cilat rajoni malor eshte qeverisur gjate, ne epoken kur turqit zoteronin drejperdrejt ne pjesen tjeter te Shqiperise. Per zbatimin e tyre, ka vendosur populli i krahinese Preka, ishte e mbeti me i degjuari e i respektuari ne kohen e vet ne viset e Veriut. Ende sot, flitet e shkruhet me respekt nga autoret e rinj, qe me dokumente autentike po venisin helmin e historise deformuesve te kohes se absurdit totalitar. Kjo per me teper, duket ne stimen e larte, qe shfaqin kelmendasit dhe ne teresi e gjithe Veriu i Shqiperise, shqiptaret ne Mal te Zi e Dardania martire.

Kelmendi, shkruan studiuesi e publicisti malesor Ndue Bacaj, ne gazeten nacionale eShqiperia etnikee (Shkoder, 2004), nuk eshte shkelur nga asnje kembe italiani apo gjermani. Treva e lavdishme, nuk ka arritur te pushtohet asnjehere nga ushtrite e huaja. Edhe sot, ekziston shprehja malaziase, per stergjysherit e Preke Calit: ePusho kangen o zogu i malit/Se po te degjon Memi i Smajlite. Dhe eshte Preke Cali, qe ka kundershtuar vendimet e qeverive te medha, qe kane qene ne dem te Shqiperise e trojeve tona.

Ishte ai, dhe vetem Preke Cali, qe apeloi vendimin e marre prej tyre, qe kufiri i vendosur nga Bishti i Krajes, Ura e Perroit te Thate, Qafa e Grishajve, Thana Binoke ne Shkrel, Qafa e Terthores te zhvendoset dhe fitoi kufirin e sotem ekzistues me Malin e Zi. Prandaj, 820 partizaneve sllavo – serb, sulmuan keshtjellen e tij ne Vermosh, tre muaj para se te eeliroheje Shqiperia.

Ai u terhoq nga Vermoshi e u vendos me shtabin e tij ne Vukel. Serbo – sllavet, u larguan pa kryet e Preke Calit, por te fituar nga ana e tjeter, sepse dy brigada shqiptare te shtetit ame luftonin gjoja per eelirimine e Kosoves.e

Me ardhjen ne pushtet te qeverise se Mbretit Ahmet Zogu, ai here pas here ben kerkesa dhe proteston prane qeverise, per te ngritur zerin per Vermoshin, prane organizatave ndernacionale. Ne kete kohe, perplaset Preke Cali me Ahmet Zogun, mbasi ai ishte perkrahes i forcave te opozites asokohe. Pas renies se qeverise se Fan S. Nolit, qeveria monarkiste, Preken me disa te tjere i internuan burgun e kalase se Gjirokastres.

eLirimi i Prekes, nuk ishte i rendomte. Qytetaret e Gjirokastres, ne sheshin e qytetit e pergezuan me urime e ngrohtesi njerezore, si te parakalonte nje mbret. Preka, permes gazetave, qe e kishin intervistuar, falenderon per se tepermi qytetaret e Gjirokastres. Ai nuk u pajtua kurre me pushtimin fashist dhe prej diteve te para te pushtimit u vu ne anen e forcave nacionaliste. Ishte kundershtar dinjitoz edhe i komunizmit.e (Lajeaj, f. 70) Kur situata u qetesua dhe gjakrat e urretjes midis shqiptareve rane ne qetesi, Mbreti i Shqiptareve Ahmet Zogu I (1895 e1961), rishikoj vendimin e denimit ndaj figures se shquar te Preke Calit. Ndonese me vonese, Mbreti e kuptoj, se nuk ishte ashtu sikurse i kishin thene, mbasi kelmendasi me trima, kishte luftuar per eeshtjen nacionale te trojeve te Veriut.

Mbreti u tregua fisnik, tek e liroi dhe ftoi ne rezidencen e tij ne Tirane, per teu takuar miqesisht.

Qysh kur dy burrat e njohur i shtrenguan doren njeri tjetrit, Mbreti Zogu I, i kerkoi ndjese, duke i thene se :

- Te kam internue, se kam pas te dhana, se ju jeni marr me politik dhe je kunder meje. A asht e vertet kjoe
- Jo, iu pergjigj Preka, vetem me politik as nuk jam marr as nuk merrem!
- Po kunder meje a jee e ia nderpreu Zogu I.
- Vete nuk jam kunder teje dhe nuk kam ken kunder shqiptarve. Un kam luftue e do te vijoi me luftue vetem kunder atyne, qe duan te na marrin trojet tona. Vete jam vetem shqiptar e per Shqipnin nuk me dhimbset jeta.e

Pas bisedes se perzemert e me sinqeritet, ne shej patriotizmi e miqesie te re, Mbreti i Shqiptareve Zogu I, e beri Preke Calin Kapiten Rezerve. Kreu i fronit mbreteror, i dhuroi heroit kelmendas naganin me doreze te bardh me nenshkrimin: eAhmet Zogu Ie. Preka me kelmendas, kishin nje motiv me shume e arsye, pse kishin dale ne fushe te mejdanit, per jete a vdekje, sepse nuk donin, qe tokat e tyre, te ishin pjese e Perandorise Sllave; nuk donin, qe femijet te merrnin emra sllav, zakone e tradita te pushtuesit; nuk donin, qe te harronin varret e te pareve te lare me lumenj gjaku trimash. Gjithsesi, shqiptaret etnik nuk donin asgje, qe ishte dhurate e verber e pushtuesve sllav.

Edhe kur keta erdhen ne pushtet, ai, nuk e nderpret luften ne te mire te popullit, duke iu kundervu me arme ne dore satanait pa fe, atdhe, ide e shthurje morale, sa qe shpesh thuhej, se grate partizane ishin ne perdorim kolektiv.

Studiuesi malesor 85 – vjeear Marash Kole Mali (1920), ish – burgosur politik ne kohen e diktatures ne Shqiperi (nje familje e njohur vojvod ne Dedaj te Shkrelit, shenimi im K.K.), ne librin e fundit shkruar ne Florida, Ngjarje historike dhe figura te shquara shqiptare, rikujton : eU ba nji Mbledhje e madhe me krenet e Malsise se Madhe, nen drejtimin e Kolonel Mulo Bajraktarit, i cili ishte komandant i vullnetarve te Malsis asokohe edhe per malet andej kufinit. I deleguem i ardhun prej Shkodre ishte Ndoc eoba, ish politikan dhe n/Kryetar i parlamentit Shqiptar. I ftum ishte edhe i deleguemi i partizanve i quajtun Ramadan Reei, te cilet qendren e tyne e kishin ne Ree (mbi Koplik te Siperm, shenimi im K.K.). eun Junuzi, asokohe si komunist punonte ilegalisht, e me qender ishte ne Aliaj te Kastratit. Mbasi folen Mulo Bajraktari e i deleguemi i Shkodres Ndoc eoba (Minister i Financave me 1920, Delegat ne Kongresin e Durresit, me 1918, te Lushnjes me 1920, shenimi im K.K.) fjalen e mori Ramadan Reei: eJu po e shifni se dy okupatoret italo – gjerman, pra Boshti po e humb luften. Ne nuk duhet te kemi tjeter mbeshtetje e as lidhje me ta, per arsye, se fituesit e tjere aleat, nuk duhet te na gjejne te mbeshtetun me te humbunit, mbasi vetem pasoja te keqija do te kemi. A nuk do te ishte ma mire qe ne, per hire te vendit e popullit tone teu mbshtemi qe tani fituesvee Une them se po !e.

Ndersa eun Jonuzi, tha: eMalesia e Madhe ka nji beselidhje, qe asnji parti dhe as aktivitet politik te mos zhvillohet ne kete krahine. E pse atehere bahet kjo mbledhje ketu ne territorin e Kastratit, per te na lan ne sherrin tek dera e shpisee!e Mul Delija, e kapi per krahu dhe e largoi eunin nga mbledhja, e cila po perfundonte pa asnji vendim. I fundi, qe e mori fjalen ishte Prek Cali, i cili me nji za te nalte e te shqerrun tha: eAi djaloshi i Reeit, foli e deshi te na tregoj, se kush e humbi dhe kush e fitoi luften. Ky tjetri kastratas, u ankue se me kete mbledhje i paskena prue sherrin te dera e shpise. Kjo nuk asht e vertet, mbasi sherri i popullit tone jane vetem komunistet, qe kan zane vend ketu afer. Mua me duket, se sikur po rrim duarkryq ose ne gjum, pa marre asnji vendim. Prandaj, po u baj thirrje te bashkohemi dhe te debojm keta, sa nuk asht vone prej andej, e nqoftese ndonjenit nuk i pelqen keshtu, vete me djemte e Kelmendit, do teia tres faren e do tei deboj prej Rranxave te Malsis!ee (Mali, f. 340). Preka, sebashku me trimat, ne te cilin bente pjese i riu 26 e vjeear Mirash Fran Rrukaj, kur moren vesh, se nje batalion me ushtar partizan, Naten e Krishtlindjes, me 24 dhjetor 1944, kishte kaluar Rapshen e Hotit, e po synonte te futej ne drejtim te Lugjeve te Kelmendit, kryetrimi me parine e vendit e luftetaret, kishte zene pritat ne grykat e dy luginave mbi Ure te Tamares.

Ai me pare, u eoi fjale partizaneve, se: eNa nuk dona vllavrasje, shkoni ka keni ardh, se sekeni rruge ketej.e Mirepo komandanti nuk mori asgje parasysh dhe filloi ofensiven. Per shume kohe gjamet e pushkve ushtonin. Armet e Kelmendit priten e thyen partizanet. Komandanti qe kishte disa spijuna vendali, u mundue me edo mjet trathtie tei binde malsoret te dorzoheshin, por ata ishin ne shpin e tyne dhe keshtu luftimet vijun panderpremje. Partizanet, ne panik filluen me pa, se Kelmendi nuk u dorezonte pa vdek te gjithe. Atehere, ai kercnonte partizanet, se kushdo qe do te terhiqet asht dezertor e dihej se efare e pristeee, kujton i arratisuri nga burgu i Tiranes (1952), shkodrani me banim ne Florida Kolec Pikolini, ne librin me kujtime: eRregjimi i hienavee (Shtepia Botuese Camaj e Pipa, Shkoder, 2001, f. 51)

Kryepatrioti, ishte infomuar me saktesi nga rojet besnike te Major Llesh Marashit, te cilet kishin zbuluar batalionin partizan, duke marshuar nga Lugina e Shkrelit me arme e municion drejt Kelmendit. Atdhetari ballist Llesh Marashi, urdheron Kole Nike Prelen (Mareinaj) tei bie kumboneve te kishes.

Sipas urdherit (te firmosur nga terroristi ehero i popullite Shefqet Peei), qe mori Komanda e Brigades se I e re (nga Shtabi i Korparates se III e te) Batalioni i I – re u nis ne drejtim te Kelmendit. Batalioni, vendoset ne formacion luftarak e vazhdon te terhiqet ne drejtim tjeter nga rruga, qe te eonte ne Vermosh, permes kishes se Kastratit. Kryengritesit sulmuan batalionin, e arriten tea shpartallonin per disa ore, duke e earmatosur. Armet dhe municionin e kapur i derguan ne shtabin e Preke Calit.

Forcat e batalionit te ndjekjes, bashke me forcat e poskomandes se Bajzes, qe e kishin marre informacionin, donin ta shtypnin kryengritjen pa filluar ajo, ndaj mesyne drejt Grishes, me 23 janar 1945, per te arrestuar Luket Marashin dhe kreret e tjere te kryengritjes.

Ne keto rrethana, plasi kushtrimi ne Grishaj. Vullkan u be shtepia e be shtepia e Luket Marashit, qe ishte nje poetencial i madh bese e burrerie ne Malesine e Madhe. Forcat kryengritese, u gjenden perballe forcave ndeshkimore te Sigurimit te Shtetit e te ushtrise, qe sulmonin ne balle te gjere.

Praktikisht, lufta kishte filluar para kohe, pra, ne mengjesin e dates 24 janar. Ne keto perpjekje u vra Pjeter Gjoka, i cili ne krye te 40 burrave te Shkrelit, zbriti si ortek bore ne poskomanden e Dedajt, e mori ate dhe, duke kaluar neper Zagore, i drejtohet vertik Bajzes. Grishajt e kishin zmbrapsur sulmin dhe ishin hedhur ne kundersulm. Ne balle printe oficeri i ri Zef Toma, qe ra duke luftuar trimerisht. Ate nate luftimesh, do te binte edhe Lulash Cuku. Gjaku i tij do te shenjterorente besen e do te nxirrte kushtrimin. U plagosen Pjeter Gjoke Hoti, qe vdiq pas disa ditesh. U plagos nga forcat komuniste toger Gjosh Nikaj.

Kryengritesit me ne krye Llesh Marashin, u mblodhen ne oborrin e kishes se Bajzes, ku, frati At Ciril Cani rreh kumbonen e kishes e i lutet Zotit, qe bijte e Malesise, te fitojne kunder pjelles se djallit te kuq. Kryengritesit sulmuan drejt Koplikut, nen drejtimin e Llesh Marashit. Mbas luftimesh te ashpra, ata moren postkomanden dhe spitalin dhe me pas krejt qytetin. Kontribut te veeante dha familja e Shaban Binakut. Mesymja vazhdoi deri ne Hanin e Dede Zefit. Te ndaluarit, u liruan te gjithe, pasi iu moren armet. (Butka, f. 19)

ePo ne te njajten kohe edhe me bekimin e famullitarit te Shkrelit, Dom Nikolle Gazullit, Kole Nike Prela Mareinaj (eekdedaj – Bzhete), u bien kumbonve per me mobilizue Shkrelin per ne lufte. Keshtu burrat e Shkrelit, u nisen per teu bashkue me forcat e kryengritjes ne Koplik.e (Franz Llesh Grishaj, eShkreli dhe roli i tij ne Kryengritjen Antikomuniste e Malesise se Madhe te vitit 1945, Revista KUVENDI, Shkurt, 2005, Michigan, USA, f. 24 – 49).

I sigurte ne ehistorite e veta, perfaqsuesi e historishkruesi komunist ushtaraku Ndrieim Plasari, ne librin me trillime: Shprese per popullin, tmerr per armikun (Tirane, 1971), kushtuar Brigades I – re Sulmuese, duke i ndjekur luftimet nga shtepia e vet shkruan: ee Kolona i kishte kthyer shpinen Brojes dhe pararoja porsa kishte shkelur mbi Uren e Tamares, kur plasi pushka dhe efare pushke. Qellonin nga kodra mbi ure, qellonin nga Broja, qellonin edhe nga Bardhaj. Batalioni kishte hyre ne nje kazan te zjarrte.

Armiqte qene njoftuar per ardhjen e nje reparti partizan ne Kelmend, kishin llogaritur foecen e tij prej afro 300 vetesh, kishin llogaritur edhe rrethnat e tjera ne dobi te tyre dhe qysh heret, ne mengjesin e 15 janarit kishin zene prite kendej dhe andej perroit, me qellim te caktuar, ta godisnin dhe ta asgjesonin batalionin tone.

Nje goditje e tille partizaneve u ra krejt papritur. U krijua nje gjendje kaq e veshtire sa me sebehet. Sekishte tjeter rrugedalje, veese te qendrohej me edo menyre ne vend, duke kundervepruar me te gjitha forcat. Ndihme e shpejte semund te pritej as nga nje ane. Forcat e tjera te brigades ndodheshin dy dite larg, ne Shkoder. Batalioni sekishte nderlidhje me radio.

Reaksionaret kishin zene vend neper shkembinjte dhe qe andej villnin zjarr kunder luftetareve tone te rrethuar plotesisht. Partizanet perdornin per mbrojtje edo send te rastit, shkemb, grope dru. Qe andej qellonin ne drejtim te qerdheve te zjarrit armik. Sulmi per te eare rrethimin diten ishte i pamundur. Edhe levizja me e vogel kontrollohej nga reakionarete Ishin vrare komandanti i batalionit, Fejzi Micoli, dhe nje numer luftetareshe Ne te vertete bajraktaret trathtare Preng Cali e Llesh Marashi me shoke kishin grumbulluar rreth vetes 300 e 400 burra te armatosur dhe perpiqeshin te shtonin gjithnje e me shume forcat e tyre. Ata kishin marre lidhje me misionin ushtarak anglez ne Shqiperi, i cili qe treguar i gatshem teu jepte edo ndihme dhe perkrahje. Aeroplanet angleze i kishin furnizuar mbeturinat e reaksionit me arme, municione dhe veshmbathje. Me ndihmen e anglezeve trathtaret kishin hartuar planin e nje kryengritjeje kunderrevolucionare. Do te sulmonin dhe te merrnin Shkodren me Koplikunee (Plasari, f. 566 – 567)

Partizanet nga ana e tjeter, nuk e mendonin, se do te hasnin ne rezistence aq te forte, prandaj po vinin te qete. Kur filloj pushka, keta nuk kishin nga te shkonin, sepse ishin te izoluar ne shtigjet e ngritura dhe nuk kishte force ushtrie tei shkaterronte pozicionet mbrojtese te malesoreve, qe ishin fortifikimet natyrore shume te sigurta. Malesoret kishin epersi ndaj partizaneve, sepse separi benin nje luftee mbarojtese dhe njihnin shume mire vendin e tyre, ku, gjate luftimeve u vrane, plagosen dhe rane ne lume shume partizane. ePreke Cali bashke me me 15 burra, u ngujuan ne shpellen e famshme mbi fshatin Vukel, qe u mbiquajt Shpella e Prek Calit. Mark Luka deshmon: eNa, kete shpelle e zgjodhem per me ba qendresen e fundit, me e la vedin e me vdek per se mbari. Per shtate dite rresht, gryka e shpelles nuk ka pushue as nate as dite prej plumbave e zjarrit te mitrolozave. Komunistet vendosen me na marre me uri e me pabesi. Na u dorzuem me nje kusht, qe te vinte Frati i Vuklit, kryetari i keshillit, si dhe te mos dhunoheshim. Por komunistet nuk e mbajten fjalen e dhane. Dhe as besimin e Fratit. Kur na euen ke shtabi i batalionit, ne Rrapsh te Hotit, Mehmet Shehu, u ndodh balle per balle me Prek Calin: – E, Preke Cali, – i tha Mehmeti, – te pat ardhur dita ta mbyllesh historine tende me shkronja ari, po te beheshe me ne! Pse bere keshtue – Zotni, – iu pergjigj Preke Cali, – faji bie mbi ju, se ju u bate aleat me anmikun shekullor tonin, me Serbin.e (Butka, f. 16) Preka e besniku deri ne fund Mirash Fran Rrukaj, e dinin se mbas kesaj qe ndodhi, brigadat partizane do te dyndeshin nga Rapsha e Kelmendit, si dhe nga krahu tjeter i Gusise, ku, kishin perkrahjen e vellezerve siamez sllav. Ne keto kushte, nacionalistet moren udhen e arratise. Hienat e pangopshem komunist, u leshuan nga te dy krahet mbi krahinen e Kelmendit.

Mehmet Shehu, me brigaden e vet ndeshkuese te inkuizicionit kundermalesore e kunderkatolike, vendoset ne fushim ne fushen e Rapshes. Malesoret, prisnin gjemen e madhe ne shtepite e tyre. Nuk kishte informacion, se kush e kishte radhen: Kelmendi apo Kastrati. Ne naten e 1 janarit 1945, kryexhelati terrorist Mehmet Shehu e pergjaku Kelmendin. Me urretjen patologjike te trasheguar nga koha e pushtimit turk, sulmi i hienave te kuqe ishte i befasishem. Nga Gryka e Grabonit dy toga me edruzhee (shok) sllavoserb, marshuan drejt Kelmendit. Ata hapen zjarr tek Ura e Tamares mbi popullaten e pambrojtur, me synime te pastra spastruese pa meshire.

Brigadat e Ndjekjes, te drejtuar nga kriminelet Mehmet Shehu e Fejzi Micoli, e forcat e Sigurimit te stacionuar ne 26 kampet e burgjeve, hetuesise, torturave etj., ne Qarkun e Shkodres, te mbeshtetur nga Ushtria Jugosllave, me 15 janar 1945 perfundimisht pushtojne Vuklin.

Sikurse pritej, menjehere bishat partizane iu versulen luftetareve malesore, i lidhen dhe ushtruan dhune mbi ta. Si ne kohen e sklleverve i lidhen me konop njeri pas tjetrit, duke i shtyre, ndonese ata mezi leviznin, nga mundimet me ditet e tera pa gjume. Me pas i hypen ne nje kamion e shpejt i nisen per Shkoder. Njesite partizane, qe i shoqeronin ishin te vogla, pasi pjesa me e madhe e tyre qendruan aty, per te filluar terrorizimin e tere Kelmendit.

Ata qe jane deshmitar te kesaj poshtersie te pashembullt, e kane pare me syte e tyre, provuar mbi shpinen e vuajtur tere torturat, qe asnjehere semund tei parashikonte mendja e njeriut. Te gjithe te plagosurit i lidhen pas kalit dhe ashtu nen tortur, ata pothuajse ishin ne prag te vdekjes se sigurt.

Preke Cali, me 15 trima kelmendas kapen rob, duke i kaluar gjyqit ushtarak, i cili i denoi me pushkatim. Brigadat e Ndjekjes bene kerdi, duke derdh gjak malesori shqiptar. Ata si te uritur vrane e shkaterruan, dogjen dhe prene, e sefundi pushtuan Kelmendin e papushtuar ne shekuj. eIshte mbasdite e une po qendroja me nji shok perbri zyres se Posttelegrafes. Diku u degjuan te shtena armsh. Njerezit kishin marre lajmin, se Prek Cali asht dorezu e pritet tea binin para Postes. U shihnin grupe individesh. Dikush ne heshtje e te tjere shakllabana qe banin komente. Pas disa kohe u pane kamionat. Ato leviznin ngadale, saqe u afruan pak nga pak aty ku populli te mund tei shihte shume mire ereaksionarete, qe semunden tei perballonin ushtrise.

Ishin pikrisht keto komente qe banin njerzit servila e katila, qe asnjihere nuk u ngopen me gjakun e sternipave ilirian. Binte ne sy shtati i tyne si lisat e bjeshkve te Kelmendit, ku mes tyne dallohej trupi vigan i martirit Prek Cali. Disa fundrrina komunist filluan tei pshtynin e perbuznin ashtu te lidhun. Kjo pamje e shemtum ma prekte shpirtin. Edhe une, si kureshtaret qe erdhen duke u shtu rrinim te ngrim ne heshtje me keqardhje, qe vriste me logjiken e perbuzjes ndaj masakruesve te burrit vigan kelmendas, qe shikonte se ku po shkonte qyteti i tyne i dashtun Shkodra, e cila pretendonte se ishte qyteti ma i zhvillum ne Shqipnie

Grupi i Prek Calit doli ne gjyqin komunist. Ai i zhvillua ne nji ndertes dykatshe, diku ne veriperendim te Gjimnazit. Une ndoqa tri seanca, si deshmitar okular ne at se efar degjova e pash ndaj Prek Calit. Ne fillim te seances nuk lejohej me marr pjese shume popull, mbasi komunistet kerkonin qe gjyqi te zhvillohej sa ma shpejt. Prek Cali, nuk ishte vetem i pushkes, beses, tradites etj., por edhe nji trim qe me gojen e vet nxirrte fjale te matuna, i qete, qe mohonte pa frik te gjith akuzat e rreshtume kunder tij.

eUne jam ketu, – u shpreh Prek Cali e nder te tjera, per me marr pergjegjesin e luftes kundra partizanve qe u ba ne Kelmend. Dhe per tedrejt tjeter nuk keni pse meakuzoni. Kam luftue kundra shkjeve, kur deshten me na nda prej nanes Shqipni dhe kam mbrojt at eka asht e jona. Mundesi ma te madhe nuk kam pas. Vertet jam malcor pa shkoll, por jam shqiptar. Ju mekeni marr ne bes e sekam nevoj me ju kerkue falje. Un as Mbretit si kam kerkue falje, kur meka denue se isha opozitaree (Pikolini, f. 55)

Por keta, ndonese perdoren barbarine komuniste, nuk arriten me tute (friksu) dhe mposht krenarine e Malesise. Malesori e pagoi, por kurre nuk trathtoi truallin e shtepise se vet, duke mbrojtur lirine nga ofensiva komuniste asokohe.

Me shume urretje, se nuk munden te kapnin luftetaret nacionaliste te lirise, forcat terroriste partizane: ee bane nji kerdi te zeze, tue torturue deri edhe gra e femi. Ata mashkuj apo luftetar, qe gjendeshin ne shtepi i arrestonin, u digjnin shtepite, u merrnin pasunine, ndersa familjet (e luftetareve ne arrati) tyne i internonin ne krahinat e vendite Edhe Preka, me nji eete luftaresh trima e besnik, vendosi e u ngujua ne nji shpell, qe ishte mjaft e ilzolueme e i perngjante nji fortese te vogel, me nji shprese fare te vogel, se mund te bante si dikur Kelmendi me ushtrin turke, te cilet zinin vende ne ndonji lugine ose bregore, duke mos i ndjekur kryengritesit neper male. Me partizanet, ndodhi e kunderta: Ata i ndoqen eetat kamba kambes dhe kur u mireinformuan, se ku ishin i rrethuan dhe i derguan njerez per teu marre vesht me ta At David Picin, i cili, u tregoi se ishin te rrethum dhe se partizanet kerkonin te dorezohen pa pushke. Prek Cali nuk i trembej vdekjes, por ai mendoj, se nji vdekje me gjyqe, asht ma krenare per teu njoh nga publiku, se per eka e si do te denohene Nga ana e tjeter, Preka kishte disa djem te rinj (Sipas tregimeve te Fritz Radovanit dhe Don Tome Laca, kujtoj, se Preka, ka pas me vete ne shpelle, nje djale te ri qe ishte i vetem (deshire) ne familje, dhe komunistet i kane thane atij, se do teia falim jeten djaloshit te ri. Por ne fakt, kur jane dorezuar, duke i prere ne bese kane vrare (pushkatuar) te parin ate djale deshire, shenimi im K.K.), qe nuk donte te rrezikohen, sikur ky te bante rezistence me arme. Prandaj, u kerkoj partizanve, nepermjet Fratit disa kushte :

- Meqe udhetimi do te bahej me ecje ne kemb neper Kelmend, te lejohen te kalojne te armatosun;
- Te mos i cenojne (keqtrajtoj) kush me dore;
- Gjykata te bajne punen e saj.

Keto kushte komunistet ia premtuen, por si zakonisht nuk i mbajten. Ata porsa kaluen nji cope rruge te shoqnuem e te rrethuem me shume partizan, i earmatosen u lidhen duart, i ulen drejt e ne Koplik, ndersa ne e nesre ne qytetin e Shkodres, ne te ashtequjtunin Burgu Gjermane Prek Cali asokohe 70 vjee, ishte i burgosun ne nji dhome me vete e kur te burgosunit ndryheshin ne dhoma, ate e nxirrnin dhe shetiste i vetem. Ai kishte nji tjeter trajtim prej te burgosurve te tjere.e (Mali, f. 341)

Ne mjedisin e Fushe eeles, trimin legjendar, e ka rruar pa i njomur mjekren me paste rroje nje partizane, qe shihte nga afer stoicizmin. Skenat e dhunes ndaj Preke Calit jane te papershkruar, e ndoshta Shekspiri i madh anglez, do te ishte i pafuqishem nga fantazia e torturave qe kane perdorur keta.

Preka, ka qene i bindur se do ta vrasin, por eshte prere ne bese nga komunistet, te cilet i kane prmetuar ne fillim, se do teia falin jeten djaloshit te ri, qe ende sot nuk kam mundur qe tei mesoj emrin e mbiemrin, mbasi familja e tij tashme eshte e shuar. Perpara momentit te pushkatimit, Preken, e kane mbeshtetur tek muri i Vorrezave Katolike te Remanit ne qytetin e Shkodres, te ulur ndjenjur me cigare ne goje (per tallje), i veshur me eakeire dhe i prishur ne fytyre nga plumbat. Rrefimin dhe vojimin kur eshte pushkatuar, ia ka bere Don Tom Laca.

Ate dite me 25 mars te vitit 1945, ne muret e qytetit te Shkodres u shpernda nje afishe e madhe e cila kishte kete titull: ePushkatohen kriminelat e Luftes dhe Armiqte e Popullite, ku, me pas vijojne emrat:

  • 1. Prenk Cali
  • 2. Dom Ndre Zadeja
  • 3. Luigj Gjeto Kastrati
  • 4. Ndok Nik Bardhoku
  • 5. Ndrek Loka
  • 6. Arif Selim Hyseni
  • 7. Ded Lulash Smajli
  • 8. Gjok Nikaj
  • 9. Dul Bajrami
  • 10. Mark Luc Gjoni
  • 11. Tom Lek Daka
  • 12. Maliq Bajrami
  • 13. Gjok Nikoll Voci
  • 14. Pjeter Ded Gjedashi.

Studiuesi e publicisti Mergim Korea, gjate hulumtimeve per pergatitjen e doreshkrimit: Ne perkujtim te Kryengritjes Armatosur te Malesise Madhe, shkruan :

eSi sot e kam parasysh, kur e pruene duer lidhe neshehet teShkodres kreshnikun Prenk Calin! Ecte kryenalte, me mjeker tedendun aj, si me kene fitues. Por shkjau, brateja e partizanve ngjallnjyes, ia kish nevesh tevjerrun trimit inadin. E ndalne mjedis Fushes eele, e ulne negjuj e nji partizane e ekzaltueme ia rroi mjekrren pa lage atij. Mjes gishtave teduerve temija me tecillat kishem mlue ftyren, kureshtja mebate me e pa si i shkojshin lotet kreshnikut qi za nuk xirrte dhimbet !

Kjo pamje e mbrame qi kam e prijsit maleve qi pat thye shkjete neluftimet e 1911 – es e te 1913 – es. Mbas kesaj vee kur ndjeva se e kishin denue me vdekje dhe me 25 mars njimije e nandeqinde e katerdhete e pese e kishin pushkatue Prenk Calin. Ksisoji komunistat shqyptare e vrane animikun e betuem te shkjaut dhe e hapne rrugen meu shkue uji nemulli tetyne!e

E me poshte, qendrimin stoik te Preke Calit, e ilustron me nje burim mnga arkivi: eNe dokumenta arkivi figuron replika neRapsh te Hotit nemjes telidhunit Prenk Calit edhe Mehmet Shehit, por ajo kurr nuk u ka ardhe per mare historianve lakej tediktatures tea permendshine I tha Mehmeti: e- E more Prenk Cali, te pat ardhur dita tea mbyllje historine tende me shkronja ari po teishe bere me ne. Pse bere keshtuee I gjegjet trimi legjendar burrnisht:

e- Zotni, faji bjen mbi ju se ju u bate aleate me anmikun tone shekullor, me Serbin!e (Korea, f. 5, 6) Por odiseja e te ngujuarve ne shpelle, nuk do te perfundonte me dorezimin e tyre. Te paret qe u pushkatuan, ishin: Dede Lulash Smajli dhe Dede Gjon Deda, te cilit i kishin prere me pare mishin dhe trupin me sopate. Fran Zef Bajraktarit, ia nxorren syte dhe e varrosen te gjalle me guret e malit. Luc Gjon Bajraktarin, e prene ne qafe me bajonete dhe e hodhen ne gremine. Fran Zef Bajraktarin e groposen te gjalle, pasi i dogjen kullen. Marash Vat Lumajn, e pushkatuan para popullit te Vermoshit, si agjitator kunder bolshevizmit. Dede Prek Niken, e sollen nga kampi i Tepelenes dhe e pushkatuan pa gjyq, ne mes te kelmendasve. Uk Mark Biku, u pushkatua ne mes te katundit Broje, per te ngjallur panik. Nik Mark Rezaj, i cili qendroi 21 dite i varur ne burgun e Koplikut, u pushkatua perseri pa gjyq. Gjelosh Fran Pellumbi, vdiq ne burgun e Kavajes nga torturat enjerezore, me fjalete fundit: Poshte komunizmi! Pas nje gjyqi ne Shkoder, u denua me vdekje kreshniku i Vermoshit, plaku 70 vjeear Prek Cali. Ky gjyq, do te denonte plot 25 vete, nga te cilet edhe 4 me burgim te perjetshem, ndersa te tjeret kryesisht me 30 vjet burg. Keshtu Kelmendi u perzhit dhe u ndeshkua perseri. (Butka, f. 17 e 18) Keto jane kelmendasit, qe kishin te ruajtur ne gene prej gjeneratave virtytet me te mira, si mikprires e bujar, trima sypatrembur e atdhedashes, njerez te beses e fetar. Ata e donin meshtarin si antare te familjes, duke i besuar fjalen e nderite Malesia, humbi 137 bije te saj, trimat e devotshem ne kryengritje. U burgosen 345 burra e u internuan 41 familje te shpallura reaksionare. Malesia, u vesh me petkun e zise. Malesoret trima, denbabaden te patundur ne trojet e tyre, u shperngulen ne kampet e internimit te Tepelenes, te Kavajes, te Vloeishtit, ne burgjet e kampet e punes, me enjerezore qe ka njohur historia. (Butka, f. 21) Ne momentin, qe do ta ekzekutonin toga e zeze e pushkatimit komunist, kerkojne qe te denuarit me pushkatim te kthehen mbara (me shpine) dhe teua mbyllin syte. Por Preke Cali, ne menyre kategorike kundershton, duke thene fjalet :

- Nuk shkohet neParajse me shpin dhe me sy tembyllune dhe sie ishte duarlidhur, ngrehi kryet lart, hapi gjoksin, duke shkyer pullat e kemishes dhe u tha:
- Keshtu vdes shqiptarie.

Para se te rrezohej, ai trup si nje lis, nga plumbat e shqiptareve te armiqve te nacionit te vet, zeri i fuqishem i malesorit te bjeshkeve, ushtroi si jehona e luginave:

- Rrnoft Shqipnia! Rrnoft populli shqiptar! Heret a vone Shqipnia do te fitoje.e (Lajeaj, f. 70)

Do te pelqente, qe ne shenj nderimi dhe respekti per gjakun e derdhur nga martiret nacionaliste ne Shqiperi e Kosove, te citoj pjese nga poezia e jezuitit, personalitetit te shquar, poetit brilant te nacionit Don Ndre Mjedja, shkruar ne vitin 1911. E, mos i harroni keto vargje, ejo, kurre mos i harroni!e

O Shqype, o zogjte e malevet, kallxoni A shndrite rreze lirije mbi ato majee Mbi bjeshke te thepisuna e ndeograje Ku del gurra e gjimon permallshem kronie A keni ndie ndokund kah fluturoni Neper shkrepa me ushtue kangen e saje U kputne hekrat, e lirim malcori, Lirim deti kumbon e ja sjelle bregut; Lirfim pergjigjen qysh kah Labradori E Virgjineja e New York e u, syni i tregut. Te lumte, o eashington! U zhvillat qiellie E ndjeu toka njate shend e u gezue si femija Qe i qeshet lokes kur ja rreshe krahnorit;e Lirine e keni ju! Na hekra kemi. Na terr e niegull deri ne ditt ma te vona; Na pa emen kerkund, pa Atdhe; na jemi Sherbtoret e te huejve neper vende tona. Porsi berre qi bleu mishtari vemi Mbas shkopit, te kalamenduna, ku sedonae Fryme te re tui shprazun per gjithkahna, hija E Skanderbegut. Qe nder djepa rrisin Nanat e Hotit djelmenin ushtore, E idhnim neanmikun neper gji ju qisin. E nalt nder maje, bukuri mbretnore, Hapi flatrat e mnershme qi pershndrisin, Me thoj teharkuem Shqypja Arbenore. __________________

Kenge per Prek Calin (per mbrojtjen e kufijvet)

Ty, o Zot, te kjoshim fale C’po gjimon mali me mal, Kah shkumbohej ‘i trim Kelmendit, Tu’u dal zot kujfijve t’vendit! Syt i qesin flake e shkndija, Zani i tij porsi duhija. Ishte ‘i burr me mende t’holle, Per pa e pas’ kurrnji dit’ shkolle: Njaj Prek Cali, trimi i trimit, Then Kuvendin e Berlinit, Kur pat marr’ vendim Europa, M’e da Shqipen copa-copa…! Me Uc Turkunn bajn kuvend: “Sot, o kurr, per njiket vend!” Mire u shkon n’mend Ded Gjo’ Luli, Kur flamurin n’Deciq nguli: “Njashtu, pra, na m’u bashkue, Gjithmone or’n e kem’ pas’ cue, Kurr ‘i huej s’na ka sundue! Kur t’jem’ Nji, jem’ porsi shkambi, Ku thej qafen mbar’ Nizami. Nji bashkim me forc’ celikut, Ia pelset dy syt anmikut, E, kur t’ndeshet rreth kufinit, I del per hunde tambli i gjinit; E prandej n’ia pashin giasen, Le tee pvesin eKjamet Pashene Qi eKjamete ia pat njit vedit: Prej srrethuemit kje gjue shkrepit, Kur pat ardfh me sa taborre, E zu vend neper llgore; Mbe Suke teMkushit e teToletes, Porsi miza neulishe tebletes. Ishate koha e eHyrrjetite, Na pat msye ushtrija e eMbretite Porsi sot, kushtrimi i vendit I coi nekambe djelt e Kelmendit: E teu lshuen neper ato pisha Sikur dhenvet u bjen bisha, Ata djelm i rane Nizamit Neper ato qeta i qiten shkambit. Turqit keqas na jan thye, NeGusi Pasha kenka kthye, Edhe aty na kenka struke, Porsi pule prej hutit ndukee Nuk vonoi e u kthyen neTurki: Tash ndersen Malin e Zi Qi, si nane po ka Rusine. Neat uzdaje tash lype Malsinee! Por kjo ndere nuk do tei ecin: Nefyt Kelmendi do tei ngecin! Njaj Prek Cali e trim drangue, Si ei selvi, ne kambe, u cue: NeGrabom re me nja dhete vete, Trimat telidhun per me deke. Ktu kish ardhum komisjoni Sambas fjales qi tha Uilsoni. Fjala sengiate e u xu kuvendi: eKtu e tha Preka e nuk asht vendi Me ngule gur, me vu kufi! Ky asht dheu i teparve temij; E, pa mbete negrra e fmij, Rrehet keqas kush mendon, Se ato maje i kalon! Kujtou mire ti Komisjon, Se Kelmendi asht betuee Tetane me deke e meu farue, Nji pllambe kuj mos me ia lshue.e Nji ingleze, grue fisnike, Kah i ndigjon kto fjale kreshnike, Si me mall e paska pvete: ePse, ti Cali, kaq me texete, Po i del zot kti vendit teshkreteee eMoj fisnike, teu ngiat jeta! Mos kujto: sejane male teshkreta, Por me pyje e kullota, Kund ma tebukura sei ka bota! Brez mbas brezit, une e dij, Se ktu lene tepart e mij. Tehuejit ju bane perhere mur, Tetan me eshten tuj e thuree! Edhe mue meerdhi dita: Kuj tee msyej, me iu ba prita, E nekje Zoti se e ka shkrue, Njektu jeten mee mbarue!e

Komisjoni ra nemendim, Shpejt e shpejt e muer vendim: Gjithka shkoi Preka tue prij Njaty u ngul gur e kufi.


Share This :

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More

4 Comments to “Preke Cali: Nderi i Kombit”

  1. Nese u be ashtu si tha Preka, duket se atehere ai si ka dijt mire kufijte e Shqipnise???
    Pse na lan ne nen Mal te Zi (Hot, Grude, Trieshe e Koje)?
    O more Fran Shkreli po si na humbe per 30 vjet?
    Lehte e ke tash me dal e me shkrue e ba komente..por kur ishte puna ngusht ti ishe ne Washington..pas perdeve mos te shoh kush..
    E kan shkijet nji thenje”Vone erdhi Marku ne Kosove” duket se edhe e njeta gja po ndodhe edhe me ty tash..
    Tung e vazhdo merr at penzion te mjame e na le qete..te lutem..
    Historine e bejne ata qe marrin pjese e jo ata qe e shkruejn…

  2. Malsia e Madhe says:

    z.Prel ! Frani ka marre pejese bile shume aktive ne median ma progresive ne Zanin e Amerikes permes valeve te kesaj radio ka perhapur zanin dhe shpresen per liri nga diktatura komuniste . Ndersa Juve me shume shoke protestonit dhe mbronit Kryekriminelin E.Hoxha dhe regjimin Gjakatar te Tiranes te kryesuar prej kesaj klike Antikombetare .Te pakten Ju z.Prele jeni njari prej te pakteve qe ne “Librin Shqiptaret e Amerikes ” ne intervisten e dhane Autorit Arsen Bajrami :” Shprehni hapur pendesen per bashkepunimin dhe mbeshtetjen per kyt regjim gjakatar ” Ateher per cfare historie dot na flisni apo per demonstratat qe bate nen flamurin me Yllin komunist ne mbeshtetje te djadhit duke shfrytezuar lirit dhe te drejta qe ju ofronte demokracia ne USA !?” Bile thohet se disa prej Jush edhe paguheshi me pllata jo te vogela nga Regjimi i Tiranes . Sa i perket z.Fran Shkreli as tek gijujet nuk i bini Ju e shume si ju ne cdo pikepamje e aqe ma teper ne sherbim te Kombit dhe fitimit te asaj qe kishim humbur te gjithe pa dadhim e ndersa ajo per cfare kapeni Ju asht nje dedikim ne vlersimin e asaj qe bani Prek Cali per te shpetuar dicka nga gjith ajo grabitje e madhe e Trojeve tona e qofte edhe per nje pllambe duhet ti jemi mirenjohes Ketij Gjigandi dhe te tjerve si Preka . Por Juve dhe shume si Ju ju pengon vlersimi i ketij luftetari te lirise sepse ishte Atdhetar dhe luftoi kunder kauzes per tcilen ju dhe disa syresh Ju kushtuat Enverizmit -Komunizmit !! .Ju nuk mund te duroni te vlersohen dhe nderohen herojte e vertete jeni ala m akrepat e ores se Enver Hoxhes e ke shitur shpirtin ,sado qe ke cfaq pendese pblike,por sic duket vec sa per sy e faqe e jo ne shpirt , zemer e medje !!!

  3. O malesi e madhe nuk e kam kundra Prek Calit..por tash disa nga patriotet e ri..po na dalin dhe ne cdo takim dhe mbeledhje duan fjalen kryesore “kryet e vendit”…
    Frani me disa shoke punonte per Ameriken..e jo per Shqipnine (ju lutem mos i ngaterroni gjanat) Eshte e vertete se kam marr pjese ne demostarta me yll..por kam marr pjese edhe ne ato qe organizoj legaliteti, balli kombetare etj.
    Gjithashtu ne punuem pa rroge (flas per veten time) kurse keta ne Zerin E Amerikes besoj se moren rroga.
    Desha te them se s’ka nevoje tash pas 60 vitesh, Frani as te tjeret te na japin leksion per historine e Preke Calit.Sakrifica e tij dihet..ju e keni keqkuptue mendimn tim sa i perket P.Calit.
    Sidoqofte, krahas hsitorise se Preke Calit paski pas marr edhe shenime per aktivitetin e te tjereve.
    Kisha pas deshire sikur edhe ju te shkrueshi me emnin tuej..e jo te malesise.
    Po ashtu si dhash une mendimin tim me fakte per heronjet e ri..keni te drejte dhe ju te jepni mendimin tuej..se jemi ne SHBa..ju lutem mos ti jepni Franit kredit edhe per keto te drejta qe gezojme.Shendet te mire dhe urime per festat komebtare e fetare qe po vijne.Gezuar..

  4. Komentues “Malesia e Madhe” , te falenderoj nga zemera dhe jam shume mirenjohes per fjalet e mira qe shkruan per mua. Sic duket ju si edhe shumica dermuese e shqiptareve kudo e dine mire te kaluemen dhe te tashmen teme. Nuk ka asnji sekret ne lidhje me kete dhe njerezit e ndershem e te vullnetit te mire e kane vleresuar dhe e vleresojne punen teme per ate qe ishte. dhe ashte. Une kam pas nderin dhe privilegjin qe te punoj ne detyra kyce per qeverine Amerikane dhe Zerine e Amerikes, gjate nje periudhe jashtzakonisht kritike dhe vendimtare per kombin tone. Roli dhe kontributi i Zerit te Amerikes ne rrezimin e komunizmit dhe ne clirimin e Kosoves jane tashti pjese e historise e nuk mund ti mohoj asnje verejetes serioz, perkundrazi, ky rol vleresohet dhe njihet nga politikane shqiptare te te gjitha ngjyrave e pikepamjeve politike, (bile edhe ish-komuniste te konvertuar tashti), si edhe intelektuale, gazetare e poull i thjeshte ane e mbane trojeve tona ne Ballkan e posacerisht ne diaspore. Kejo per arsye se nuk kemi flirtuar as me perkrahesit e Enver Hoxhes as me cetniket e Serbise, por kemi qene e jemi konsekuent ne qendrimet se e mira dhe shpetimi i kombit tone nuk mund te vinte nga komunizmi dhe ideologjia e Enver Hoxhes dhe se clirimi i Kosoves mund te realizohej, ashtu sic edhe ndodhi ,me perkrahjen e mikut te madh te kombit tone, SHBA, c’prej Wilsonit e der i ne kohet moderne. Per punen teme ne qeverine amerikane jam krenar dhe falenderoj te Madhin Zot per mundesine dhe bekimet qe me ka dhane.

    Te falenderoj edhe njehere, “Malesia e Madhe”, dhe Zoti te ruajte ty e familjen si edhe te gjithe shqiptaret e ndershem kudo.

    Frank Shkreli

Leave a Reply

 
 

K O M E N T E

 

KALENDARI

 
December 2014
S M T W T F S
« Nov    
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031  
 

RADIO ALBDREAMS

 
Flash required

TV ALBDREAMS

 

Bisede me Fadil Krajen -Pjesa e Pare

RUSH DRAGU

ARSHIVA ALBDREAMS